Banner

kaart3
<<Terug

De Hel van 1963 oogt nu hemels

Terug naar de Elfstedentocht van 50 jaar geleden

Op zoek naar nieuwe getuigenissen en herinneringen aan de vreselijke Elfstedentocht van 1963, dit jaar 50 jaar geleden togen we de afgelopen dagen langs de elfstedenroute, die langzaam maar zeker weer dichtvriest. Wat treffen we aan op de plaatsen en het tijdstip waarop een halve eeuw geleden Rienier Paping passeerde? We volgen het tijdschema van de winnaar. Een kroniek uit de Hel.

itgietoan2kopie
05.30 UUR LEEUWARDEN (START)

Ze zoenen. Niet voorzichtig, kort of onhandig, maar uit het boekje: vol overgave, ogen dicht, compleet afgesloten van de omgeving. Zij heeft haar fiets op de standaard gezet. Hij lazerde zijn mountainbike gewoon op de grond. Wie maakte zich druk om zijn fiets als hij zo kan zoenen als hij, hier bij het fietstunneltje aan het eind van een kennelijk nogal geslaagde stapavond?
Vijftig jaar eerder draafden hier de wedstrijdschaatsers vanuit de fabriekshal waar het startschot klonk naar het heilige ijs. Later volgden de toerrijders, onder hen de latere schaatscoach Henk Gemser. Hij volgde in de legerkazerne in Ermelo een opleiding tot reserveofficier en zou samen met een legermaat optrekken. Gemser, nu: "We hadden één afspraak: als er eentje valt, wacht de ander niet. Na 300 meter ging hij onderuit. En ik schaatste door, natuurlijk. Afspraak was afspraak, zo leerden we dat in het leger. In gevaarlijjke situaties moest je van elkaar op aan kunnen, hier ook."

startkopie        start2kopie

06.53 UUR SNEEK

Maar weinig mensen die op 18 januari 1963 meer schaatsers langs zagen glijden dan de toen 15-jarige Maarten Kruis, die langs de route in de eerste doorkomststad Sneek woonde. Nou ja, horen, ruiken, voelen, maar zien: nee, daarvoor was het te donker. Kruis, nu woonachtig in Hindeloopen: "Toch herinner ik het me niet als gevaarlijk, het ging gewoon goed. Alleen die kou: dat gevoel kan ik zo oproepen. Dat raak ik nooit meer kwijt."

07.03 UUR IJLST3 7

De thermometer geeft min 7 aan, klappertanden geblazen in het
stadje dat nog slaapt.

07.31 UUR SLOTEN

Het Slotermeer, de eerste grote hinderrnis van de dag tijdens een tocht op dit moment van het jaar. Complete stilte in Nederland
bestaat ook in 2013 nog, hier dus.

22

 

08.53 UUR STAVOREN

Hij heet Anne, werd gisteren 69 en stapt, als hij zijn hond Japke heeft uitgelaten, met vrouw en beest in de auto, naar Zuid-Spanje. "Ik heb het niet zo op de kou. Daarom was ik zo blij dat ik op 18 januari 1963 naar Amsterdam mocht en van daaruit naar de tropen om als scheepsbouwkundige aan boten te sleutelen. Dat ging toen prima, ondanks het weer. De bus naar Leeuwarden reed gewoon, de trein naar Amsterdam ook. Dat is tegenwoordig bij een paar vlokken sneeuw onmogelijk, maar toen, met meters sneeuw en pooltemperatuur, was er niks aan de hand. Merkwaardig, niet?"

 doorkomst Hindeloopen

 

09.30 UUR HINDELOOPEN

Aan huizen iin de Nieuwe Weide, niet ver van het Elfstedentocht-museum, hangen gedichten over de Tocht de Tochten. Geschreven en opgehangen in 2009, een eeuw na de eerste editie. Eene Dirk schreef:

De elf steden
Lang en zwaar
Schaatsers hier en daar
De elf steden
Elf steden 100 jaar
Lekker schaatsen maar
De elf steden
Lang en zwaar

09.45 UUR WORKUM

Die Elfstedentocht van 1963, daar kan hij zich dus niks meer van herinneren. Hij was 7, woonde in Workun en zal vast door zijn ouders zijn meegenomen naar het ijs, maar Andries van der Meulen weet het niet meer. Dit wel: "Met de Renault 4 van mijn vader scheurden we over het bevroren IJsselmeer, tussen metershoge hopen kruiend ijs: Op het meer stond een tankstation, geweldig." Nu heeft hij een winkel in verf en behang. En schaatsen als het zo uitkomt.

  5  8

10.23 UUR BOLSWARD

Net voor Bolsward ligt Parrega. Bij dat gehucht ligt een kraakheldere herinnering van Gemser in het water, of op het ijs. "Tot Stavoren reed ik in een redelijke grote groep, maar daarna draaide de winde en ging het sneeuwen. Vrijwel iedereeen haakte af. Voor Bolsward begonnen de mensen me aan te moedigen door te zeggen: "Kom op, je bent al op de helft." Al? Al? Ik wilde wel door het ijs zakken, ik had me er totaal niet op ingesteld hoe ver het eigenlijk zoou zijn."

controlekaartachterkant controlekaart11.25 UUR HARLINGEN

Hier stond hij op 18 januari 1963 als 24-jarige knaap, Taeke Mensma. En hier staat hij nu weer, als 74-jarige krasse knar: op de prachtige, bevroren Zuidoostersingel in Harlingen. Nee, hij schaatste niet mee en is daar nog altijd heel gelukkig mee. "Een dag eerder reed ik bij prima omstandigheden de Elfmerentocht. Over bevroren meren schaatsen, man mooier wordt het toch niet? Ik zag die mannen tijdens de Elfstedentocht aan me voorbij trekken, bevroren, geknakt, niet meer bij zinnen. Het was onverantwoord om door te gaan, maar het was toen al een massaevenement: het kon niet meer gestopt worden."

12.05 UUR FRANEKER

De echte Elfstedentochtbrug staat natuurlijk verderop, bij Bartlehiem. Maar ook in Franeker hebben we zo'n doodsimpel bruggetje en dat was bij de laatste tocht in 1997 zo populair dat het houtwerk het bijna begaf. "Ongelooflijk, die mensenmassa hier," zegt Tjidsger Meetsma, die de tocht in 1985 uitreed. "Startnummer11179, tijd: 10.30 uur." Hij is van 1965, kent de verschrikkingen van de Hel dus alleen van de overlevering. Het lot bracht hem een jaar geleden hier, langs de route van de Elfstedentocht. Hij runt eethuis "De Bikker" aan het water. Hij had altijd een cafetaria elders in Friesland, verkocht de zaak vanwege reuma en begon met zijn vrouw een bed & breakfast in Toscane. Na een jaar keerden ze terug: berooid, afgeschrikt door de mafiapraktijken van de Italiaanse huurbaas en overspannen. Maar de zaken gaan hier uitstekend, glimlacht Meetsma, tevens amateur meteoroloog. "Volgende week gaat het sneeuwen en licht dooien, daarna weer streng vriezen. Uitstekend voor de Elfstedentocht."
Henk Gemser trof in '63 bij Franeker toevallig een oud-klasgenoot, met wie hij verder schaatste. Bartlehiem zal, door hem, voor Gemser nooit meer hetzelfde zijn. Kermend van de pijn trachtte zijn schoolmakker in een koek- en zopietent met een pot vaseline zijjn bevroren geschlachtsdeel te ontdooien.

10 13 17  

 15.15 UUR DOKKUM

Pubers waren ze, op 18 januari 1963. Zestigers zijn ze nu, logischerwijs. En nog elke middag komen ze bijeen, hier op de straat boven het keerpunt van de Elfstedentocht in Dokkum. Ze hebben snorren, baarden, nog altijd lang haar, roken zware shag, praten en kijken nog altijd stout uit hun ogen. "Dit is de hangplek van de ouderen hier", lacht één van hen, die zich liever voorstelt als Theo. "Maar noem me liever 'De Vrijbuiter'. Ik weet nog maar één ding van die tocht: dat is de eerste en de laatste keer in mijn leven dat ik twee keer op één dag dronken werd. 's Morgens in afwachting van de wedstrijdrijders was het al zuipen geblazen. Toen even naar bed en 's avonds weer verder drinken. Twee keer dronken voor de prijs van één, machtig mooi!"

16.29 UUR LEEUWARDEN (FINISH)

Vergeet de Bonkevaart, de finish lag een halve eeuw gelden net iets dichterbij, bij een meer. Het heet hier 'Grote Wielen' en hier leverde Henk Gemser zijn laatste gevecht van de zwaarste dag van zijn leven met de EHBO'ers, die na de finish eisen dat hij zijn verkleumde lijf eerst laat onderzoeken. Gemser weigert, slaat letterlijjk van zich af. Hij moet en zal naar hotel De Beurs om zijn elfstedenkruisje op te halen. Daar biecht hij op dat hij een piepklein deel van de route in de kofferbak van een Volkswagen heeft afgelegd, om te ontsnappen aan de politieagenten en vrijwilligers, die alle schaatsers van het ijs willen halen.

finish2  finish4

Het meer is nu verlaten. Of nee, daar scheurt een kleine Fiat het parkeerterrein van Plankzeilvereniging De Wielen op. Japser Meinema (39) stapt uit, looop naar de kade en stapt voorzichtig op het krakende en zuchtende ijs. Het is te dun om langer dan 10 telllen op te staan, maar Meinema heeft zijn shot Elfstedentocht voor deze middag gehad.
kruisje paalIets verderop, in de ondergelopen Rijperkerpolder, wordt al volop geschaatst. "Als het gaat vriezen, wil ik het voelen. Ik heb hem vorig jaar zelf gereden, toen had hij gehouden kunnen worden. Voor mij was het ijs overal begaanbaar. Ruim 13 uur deed ik erover, veel te lang. Dit jaar ben ik uitgeloot, net als in 1997. Mijn ouders reden 'm toen wel. De Elfstedentocht is als het leven zelf. Je kunt zeggen bij Harlingen: bliksem, ik word moet, ik kap ermee. Je kunt ook redeneren: ik heb meer dan de helft al gehad." Nog even test hij het krakende ijs, op de plek waar in 1963 een enorme mensenmassa het noodweer trotseerde. Om Paping te onthalen, maar ook om zich te vergapen aan Koningin Juliana en Prins Bernhard, die noodgedwongen vanaf de kant toekeken. Want het ijs kraakte te luid. Toen. En nu weer. Het is een echo die er 50 jaar over deed om terug te weerkaatsen. Een echo uit de Hel, die nu zo hemels oogt.
BRON: AD vrijdag 18 januari 2013 - 50 jaar na dato

Het wedstrijdverslag van de Hel van 1963

Op 18 januari 1963 vond de twaalfde Elfstedentocht (of Alvestêdetocht zoals ze dat in Friesland zeggen) plaats. Dat was de verschrikkelijkste Elfstedentocht uit de geschiedenis. Velen zullen zich die tocht nog herinneren. Dat komt waarschijnlijk mede omdat daarvan voor het eerst live verslag van werd gedaan op radio en televisie. Daardoor kon iedereen in Nederland deze historische tocht direct meebeleven. Daarna duurde het ook nog eens 22 jaar voordat de volgende Elfstedentocht plaatsvond en dat zorgde ervoor dat de legende langdurig in stand gehouden werd.

Maar dat is toch niet de enige reden. Het was ook werkelijk een barre tocht. In de nacht van 18 januari werden alle kouderecords gebroken en bij de start was het MIN 12 graden. En in de loop van de dag stak er ook nog eens een noordoosterstorm op. Dat maakte het dus eigenlijk onverantwoord om de tocht door te laten gaan.

12  23

Er speelden zich dramatische taferelen af. Er vonden vreselijke valpartijen plaats, mensen reden met hun hoofd tegen een brug, omdat hun oogleden bevroren waren. Er waren veel gewonden, doordat mensen hun benen, armen of zelfs hun bekken braken. Langs de route lagen de EHBO-posten en ziekenhuizen vol met gewonde mensen. Het leek wel een compleet slagveld en daar werd dus live verslag van gedaan op radio en televisie.

In Stavoren stapten vele duizenden mensen af om de trein terug naar Leeuwarden te nemen. Omdat het aanbod van reizigers niet verwerkt kon worden, werden extra bussen ingezet.

 11 18

Hoe erg het geweest was bleek achteraf. Van de 9.294 toerrijders haalden maar 69 mensen de finish in Leeuwarden. Maar ook van de 568 wedstrijdrijders kwamen er slechts 58 aan. Dus van het totaal van 9.862 mensen die aan de tocht van zo'n 200 kilometer over het ijs begonnen kwamen er maar 127 aan. 

De held van dit alles werd de winnaar van de wedstrijdrijders, Reinier Paping. Er had zich een kopgroep gevormd waar Reinier Paping in zat, samen met Jeen van den Berg, Anton Verhoeven en Jan Uitham. Bij Witmarsum reed Paping echter weg bij deze kopgroep met nog bijna de helft van de wedstrijd voor de boeg en dat onder zulke barre omstandigheden. Dat stuk legde hij dus helemaal in z'n eentje af. Jeen van den Berg was sneeuwblind geworden en werd op sleeptouw genomen door Jan Uitham. Toen Reinier Paping na een tocht van 10 uur en 59 minuten arriveerde duurde het nog 22 minuten voordat nummer twee, Jan Uitham, arriveerde. Jeen van den Berg werd derde. Ook Anton Verhoeven was sneeuwblind geworden en wankelde als vierde over finish op de Grote Wielen in Leeuwarden.

    finish5 250 finish6 250 

Toen Paping arriveerde stonden er zoveel mensen op het ijs dat het nog even verkeerd dreigde te gaan. Er bestond gevaar dat men massaal door het ijs zou zakken en in het ijskoude water terecht zou komen. Om aan te geven wat voor een nationale gebeurtenis het was, moet nog vermeld worden dat koningin Juliana met prinses Beatrix aanwezig was om de winnaar te feliciteren. Dat gebeurde in de EHBO tent bij de finish, nadat Paping eerst met een infraroodlamp een beetje ontdooid was. Prinses Beatrix was zo enthousiast dat ze maar bleef uitroepen: "Meneer Paping ik heb toch zo'n bewondering voor u".

Reinier Paping was 31 jaar toen hij de Elfstedentocht won. Na de huldiging ging hij met zijn vrouw naar Dedemsvaart, waar ze door de fanfare werden opgewacht. Hij woonde diep in de bossen in Ommen in een in een zomerhuisje, omdat hij in verband met de woningnood geen gewoon huis kon krijgen. Toen de pers de andere dag naar hem op zoek was en eindelijk het huisje gevonden had was hij niet thuis. Hij had tegen zijn vrouw gezegd: "Ik ga even in het bos voor een loopje. De spieren zijn nog wat stram".

Van zijn prestatie werd Paping niet rijk. Hij kreeg twee jaarkaarten voor de ijsbaan in Deventer, van de provincie Overijssel kreeg hij een zilveren sigarettendoos (voor een sportman?) en een onbekende had hem in Ommen een tientje in de hand gedrukt.

14   15

Bij zijn eerste televisie-interview vertelde hij dat hij elke ochtend Brinta at. W.A. Scholten's Chemische Fabrieken (het latere Koninklijke Scholten Honig) nam contact met hem op en Paping werkte mee aan een reclamecampagne "Niemand de deur uit zonder Brinta". Daarvoor gebruikten ze een foto van Paping. De reclamecampagne was een succes en er werd meer Brinta verkocht. En wat kreeg Paping voor zijn medewerking aan de campagne? Hij ontving 500 gulden, een aansteker (voor een sportman?) en een föhn voor zijn vrouw.

Paping begon, vrijwel direct na zijn overwinning, een sportzaak in Zwolle, die dankzij zijn naam goed liep. Pas na 22 jaar, in 1985, was er weer een Elfstedentocht. Evert van Bentum, die zijn eerste noren nog in de winkel van Paping gekocht had, won. Het jaar daarop werd er weer een Elfstedentocht gereden en weer won Van Bentum. Dat waren gouden winters voor de winkel van Paping. Het was in die winters hét adres waar je moest zijn om schaatsen te kopen en een goed advies te krijgen.

Videoverslagen over de Hel; klik op de links hiernaast: NOS.NL en GESCHIEDENIS 24

 

21

Paping krant

Laatst aangepast (zondag, 27 januari 2013 23:24)